Useddus . Archeòlogia
Su interessu po sa preistoria est sufragau dae elementus chi atestant sa presèntzia de s’òmini chi si podit biri fintzas a oi in partis medas de su territòriu useddesu. Est in su neolìticu, difatis chi is populus protosardus iant iscerau in custus logus su puntu istrategicu, movendi interessu mannu po cussu chi est definiu “s’oru nieddu” de su Monti Arci, est a nai s’ossidiana. S’òmini neolìticu fiat de seguru, presenti in su territòriu de Useddus, ndi funt a testimòngiu duas istatzionis chi ddui funt in localidadi de Pauli su Quaddu e Pauli Arba e un’oficina po traballai s’ossidiana in Santa Luxia.
Usellus . Archeologia
L'interesse per la preistoria è suffragato da elementi attestanti la presenza umana ancora oggi visibile in gran parte del territorio usellense. E' nel neolitico, infatti, che i popoli protosardi individuarono in questi luoghi un punto strategico, destando grande interesse per quello che è definito l' "oro nero" del Monte Arci, ossia l'ossidiana. L'uomo neolitico fu certamente presente nel territorio di Usellus, ne sono testimonianza due stazioni site nelle località di Pauli Quaddu e Pauli Arba e un'officina per la lavorazione dell'ossidiana a Santa Lucia.
Ma sa presèntzia de s’òmini andat a in antis fintzas in fatu in su tempus nuràgicu.
S’ iscerant, ispaniaus in su territòriu, is nuraxis, singularis costrutzionis megaliticas, intra de custus Bruncu Prutzu, Tara, Carru, Baddau, Fenugu, Nurafà, Pinna e Stampasia, chi rapresentant noi esemprus de fàbricu a una turri isceti a istrutura cumplessa. Misteriosu e incantosu est su nuraxi Arai, ammantau dae unu padenti chi dd’ amparat e dd’ allogat.
Ma la presenza dell'uomo prosegue anche successivamente nel periodo nuragico.
Si individuano, sparsi nel territorio, i nuraghi, singolari costruzioni megalitiche, tra cui Bruncu putzu, Tara, Carru, Cauri, Baddau, Fenungu, Nurafà, Pinna e Stampasia, che rappresentano nove esempi di costruzioni monotorre a struttura complessa. Misterioso ed affascinante è il nuraghe Arai, ammantato da una fitto bosco che lo protegge e conserva.
Un’importàntzia archeològica tenit su situ nuràgicu de Santa Luxia, a ui, in s’oru basalticu de su pranu chi tenit su matessi nomini, si ndi pesant is turris de duas istruturas difarentis innui acanta s’ispraxiat una biddixedda.
Unu pagu a suta a su margini de su pranu ddui at sa tumba de Motroxiu ‘e Bois chi assimbillat in cancuna manera a is communus tumbas de is gigantis ma chi portat elementus distintivus chi ndi faint unu monumentu interessanti in manera particulari.
Importanza archeologica riveste il sito nuragico di Santa Lucia, dove, sul ciglio basaltico dell'altopiano omonimo, spiccano le torri di due distinte strutture nei cui pressi si estendeva un piccolo villaggio.
Poco al di sotto del margine dell'altopiano sorge la tomba di Motrox 'e bois simile per certi aspetti alle comuni tombe di giganti ma recante elementi distintivi che ne fanno un monumento particolarmente interessante.
S’ istrutura, a poliandru, retangulari, est abbastàntzia manna ( m 8,30 po 1,89), fata de tellas de tuvu serrada a giru a giru.
La struttura, a poliandro, rettangolare, è abbastanza ampia (m 8,20 x 1,89), costituita da lastre di marna calcarea chiusa su tutti i lati.
A intru de cussa funt istetius agataus restus de genti ghetaus a pari siat po sessu siat po edadi; in prus funt istetius agataus ossus de unu mannu de edadi mesu abruxiau cun acanta e pari unu fronimentu de su interru de originis difarentis: in parti apartenentis a sa manifatura de su logu etotu, in prus de totu materiali de strexu de terra (I millenniu a.C.), in parti ascrivibilis a produtzionis allenas de fatura e materialis prus refinaus, chi aprobiant dae is mercaus feniciu-pùnicus de is costas, comenti s’ambria, pasta de imbidriu, ferru, ramini, prata, in prus de totu cannacas. Custa cosa ispiegat s’ammesturitziu e sa interatzioni cuntessia intra de sa tziviltadi nuràgica e cussa pùnica.
Su interessu archeològicu est deretu puru a is localidadis de Santu Perdu, Mialis e Barbagiana.
In essa vennero rinvenuti i resti di individui disposti in modo confuso sia per sesso che per età; inoltre furono ritrovati ossa di adulto semicombuste con annesso un corredo funerario di varia origine: in parte appartenente alla manifattura autoctona, per lo più materiale fittile (I millennio a.C.), in altra parte ascrivibile a produzioni non indigene di fattura e materiali più raffinati, provenienti dai mercati fenicio-punici delle coste, come ambra, pasta vitrea, ferro, rame, argento, per lo più monili. Ciò spiegherebbe la commistione e l'interazione avvenuta tra la civiltà nuragica e quella punica.
L'interesse archeologico è rivolto anche alle località di Santu Perdu, Mialis e Barbagiana.